Kết quả bước đầu chế tạo lò plasma đáy nguội chân không để nấu titan
Bài báo trình bày kết quả nghiên cứu thiết kế và chế tạo lò plasma chân không để nấu luyện titan, tạo ra sản phẩm thỏi hay chi tiết đúc bằng titan nhằm đáp ứng yêu cầu trong nước, nâng cao giá trị gia tăng cho khoáng sản titan Việt Nam...
Design and manufacturing the vacuum plasma furnace with a cold mold- bottom for melting and casting titanium materials
Võ Thế Sơn, Lưu Tuấn Anh, Lê Văn Thăng, Hoàng Minh Nam Trường ĐH Bách khoa, ĐHQG TP. Hồ Chí Minh
Ngày nhận bài: 4/3/2015, Ngày duyệt đăng: 2/4/2015
TÓM TẮT
Hiện nay, trên thế giới trữ lượng khoáng tian là phong phú. Việt Nam là nước có trữ lượng khoáng titan chưa khai khác rất lớn. Việc làm chủ công nghệ chế tạo lò đáy nguội chân không sử dụng để nấu luyện titan có ý nghĩa rất lớn đối với ngành công nghiệp luyện kim trong nước. Bài báo trình bày kết quả nghiên cứu thiết kế và chế tạo lò plasma chân không có công suất 20 kW, công nghệ nấu-luyện titan không hợp kim hàm lượng 99% từ nguyên liệu titan xốp và đúc phôi kim loại titan kích thước ∅ 30x100 mm. Từ khóa: lò plasma chân không, titanABSTRACT
Titanium minerals are found in many countries in the world. Vietnam is one of the countries that has the largest deposits of titanium minerals. The vacuum plasma furnace with a cold mold-bottom for melting and casting titanium materials has great significance in development of the metallurgical industry in our country. This paper shows the results of design and manufacturing the 20 kW vacuum plasma furnace, technology of 99% titanium metallurgy from titanium sponge and casting of titanium ignots with size ∅ 30x100 mm. Keyword: vacuum plasma furnace, titanium 1. Đặt vấn đề Titan được phát hiện năm 1789, nhưng mãi đến năm 1910 mới nhận được titan sạch (99,9%), hiện được ứng dụng rộng rãi trong những lĩnh vực quan trọng. Hàng năm thế giới dùng tới 110.000 tấn/năm, trong đó ngành hàng không vũ trụ chiếm 40%, công nghiệp 34%, quân sự 16 % và tiêu dùng 10% [1]. Theo số liệu do U.S. Geological Survey (January 2010) công bố tại báo cáo này, trữ lượng quặng titan của Việt Nam đứng thứ 12 trong bảng xếp hạng [2]. Trữ lượng cả nước 664 triệu tấn tinh quặng titan, tập trung ở Bình Thuận và Ninh Thuận 558 triệu tấn. Cả nước hiện đang khai thác với sản lượng 1,5 triệu tấn quặng ilmenit/năm, trong đó có 100 ngàn tấn/năm dùng sản xuất xỉ titan và ilmenit hoàn nguyên, số còn lại xuất bán tinh quặng. Đây là sự lãng phí tài nguyên lớn. Các công ty khai thác chế biến tuyển khoáng sản titan đang cần có đầu ra giá trị cao như sản xuất pigment, titan kim loại nhưng bước đi, công nghệ, và nguồn vốn là trở ngại và điều kiện tiên quyết hiện nay. Yêu cầu các công ty khi trình lập dự án để khai thác mỏ titan phải có nhà máy chế biến sâu quặng, nhà nước không cho xuất quặng thô. Việc tiếp cận, mua các công nghệ sản xuất ra pigment, titan kim loại gặp nhiều khó khăn không những về giá mà còn ràng buộc bởi các định chế quốc tế. Quá trình chế biến sâu có khâu nấu luyện titan kim loại. Nghiên cứu chế tạo lò plasma đáy nguội chân không để nấu luyện titan, tạo ra sản phẩm thỏi hay chi tiết đúc bằng titan nhằm đáp ứng yêu cầu trong nước, nâng cao giá trị gia tăng cho khoáng sản titan Việt Nam. 2. Chế tạo lò plasma đáy nguội chân không 2.1. Thông số kỹ thuật Kim loại nấu luyện: titan và hợp kim titan Trọng lượng mẻ nấu: 0,5 kg/mẻ Chi tiết đúc: thỏi ∅ 30 dài 120 mm (chi tiết đúc có trọng lượng 400 g) Công suất nguồn điện: 20 kW Chân không: độ chân không đạt 130 Pa, sau 4 phút Khí tạo plasma: argon (99,99% Ar), mức tiêu thụ cao nhất 16 lít/phút Nhiệt độ nước làm nguội: 50 oC 2.2. Lò plasma đáy nguội chân không Cấu tạo lò plasma (xem hình 1, 4 và 5). [caption id="attachment_2078" align="aligncenter" width="350"]
Hình 1. Sơ đồ cấu tạo lò plasma:1 - Buồng lò, 2 - Đầu phát plasma, 3 - Nồi nấu, 4 - Khuôn đúc, 5 - Con lăn, 6 - Khung lò;
7 - Bể chứa nước, 8 - Bơm nước, 9 - Bơm hút chân không, 10 - Tủ điện.[/caption] Nồi nấu có thể tích 122 cm3, biên dạng để truyền nhiệt tốt từ béc phát plasma thường được chọn dạng chỏm cầu. Nồi được làm bằng đồng đỏ có nước giải nhiệt bên ngoài (hình 2). Khuôn đúc thỏi (hình 3) làm bằng vật liệu graphit. [caption id="attachment_2077" align="aligncenter" width="300"]
Hình 2. Thiết kế nồi nấu[/caption]
[caption id="attachment_2076" align="aligncenter" width="400"]
Hình 3. Thiết kế khuôn đúc thỏi[/caption]
2.3. Quy trình vận hành lò plasma chân không
Quy trình vận hành qua các bước sau:
a. Kiểm tra và vệ sinh đầu phát plasma, nồi nấu, khuôn đúc thỏi, nước làm nguội.
b. Cân 0,5 kg titan xốp, xếp vào nồi nấu, xếp với khe hở thấp nhất, đầu trên của liệu cách kim điện cực 5 mm. Đóng cửa nạp liệu.
c. Mở nguồn cấp điện, nước được cấp cho lò, kiểm tra nước thoát ở 4 đầu ống thoát, kiểm tra hoạt động của quạt giải nhiệt.
d. Mở bơm chân không đến giá trị -75 cmHg, đóng bơm chân không.
e. Mở cấp khí argon đến giá trị áp không khí.
f. Xác lập chế độ vận hành khí argon, lưu lượng argon, độ chân không, dòng điện định mức.
g. Mở phát plasma.
h. Giám sát quá trình nấu luyện: giám sát đồng hồ amper, volt DC, áp chân không, và qua camera ghi hình, khi liệu đã được nấu chảy lỏng và đủ nhiệt.
i. Tiến hành rót đúc thỏi: mở công tắc đúc rót, thực hiện quá trình đúc rót, khi kết thúc nguồn điện được ngắt.
j. Làm nguội nồi nấu và đầu phát bắng cách duy trì nguồn điện bơm nước giải nhiệt với thời gian 15 phút.
k. Mở van giảm áp khi đồng hồ chân không về đến áp không.
l. Mở cửa lò, tháo thỏi kim loại.
[caption id="attachment_2075" align="aligncenter" width="640"]
Hình 4. Hệ thống lò plasma chân không (lò, tủ điền khiển, cửa nạp liệu, cửa tháo khuôn đúc)[/caption]
[caption id="attachment_2074" align="aligncenter" width="640"]
Hình 5. Các bộ phận trong lò (khuôn, nồi, đầu plasma) và ngoài lò (bộ nguồn, bình khí)[/caption]
3. Nấu luyện titan từ titan xốp
Với lò plasma và công nghệ nấu luyện trên đã tiến hành nấu thực nghiệm 3 mẻ.
a. Nguyên liệu titan xốp Trung Quốc (MHT125) Kết quả phân tích thành phần trên máy XRF nêu trong bảng 1.
Bảng 1. Kết quả phân tích thành phần titan xốp
| Nguyên tố | Ti | Fe | Si | Cl | C | N | O | Mn | Mg | H |
| Thành phần (%) | 96,7 | - | - | 3 | - | - | - | - | - | - |
| Thông số vận hành | Mẻ nấu | Ghi chú | ||
| 1 | 2 | 3 | ||
| Lượng titan xốp cho vào (gam) | 450 | 450 | 450 | |
| Cường độ dòng điện (A) | 450 | 450 | 450 | |
| Cấp điện áp (V) | 38 | 38 | 38 | Cấp 1 |
| Lưu lượng khí argon (l/phút) | 11 | 10 | 10 | |
| Độ chân không (Pa) | 250 | 250 | 250 | |
| Nhiệt độ nước làm nguội (oC) | 50 | 50 | 50 | |
| Thời gian nấu luyện (phút) | 8 | 9 | 9 | |
| Trong lượng thỏi đúc (gam) | 365 | 370 | 370 | |
| Mẻ nấu thỏi đúc | Thành phần (%) | |||||||
| Ti | Fe | Ga | Dy | Pt | Tb | Ni | Pd | |
| 1 | 99,3 | 0,18 | 0,1 | 0,32 | 0,05 | |||
| 2 | 99,4 | 0,22 | 0,2 | 0,03 | 0,07 | |||
| 3 | 98,9 | 0,07 | 0,09 | 0,23 | 0,04 | 0,09 | 0,55 | |
| Thỏi đúc | Mẫu thử | Độ cứng HRC 150 | Giới hạn độ bền kéo (MPa) | Giới hạn chảy (MPa) | Độ dãn dài (%) | |||
| Sau khi cán | Sau khi ủ | |||||||
| Vị trí A | Vi trí B | Vị trí A | Vị trí B | |||||
| 2 | 1 | 25 | 26 | 740 | 692 | 10,4 | ||
| 2 | 6 | 25 | 25 | 676 | 625 | 12,3 | ||
| 2 | 7 | 25 | 24 | 681 | 636 | 8,2 | ||
| 3 | 2 | 28 | 26 | 769 | 749 | 10,1 | ||
| 3 | 11 | 27 | 26 | 721 | 702 | 13,6 | ||
| 3 | 12 | 29 | 26 | 753 | 732 | 8,8 | ||
| 2 | 4 | 25 | 24 | 14 | 13 | 545 | 501 | 19,7 |
| 2 | 15 | 24 | 26 | 15 | 14 | 545 | 490 | 24,6 |
| 2 | 17 | 24 | 26 | 15 | 14 | 307 | 260 | 19,2 |
| 3 | 8 | 28 | 28 | 20 | 23 | 670 | 641 | 15,9 |
| 3 | 14 | 29 | 29 | 22 | 22 | 653 | 627 | 21,7 |
| 3 | 16 | 28 | 30 | 21 | 25 | 464 | 434 | 16,1 |
| STT | Tên sản phẩm và chỉ tiêu chất lượng | Đơn vị tính | Chỉ tiêu chất lượng | |
| Sản phẩm | ISO | |||
| 1 | Titan không hợp kim 99,0% Ti | Kết quả | 5832-2 | |
| 2 | -Thành phần hóa học N C H Fe O Ti -Giới hạn chảy -Giới hạn bền kéo -Độ dãn dài -Độ cứng | % % % % % % MPa MPa % HRB | - - - 0,2 - 99,1 490 545 19 94 | 0,05 0,10 0,0125 0,50 0,40 Còn lại 483 550 15 - |
Hình 6. Vít titan[/caption]
5. Kết luận
Với nguồn quặng titan dồi dào của đất nước chưa được chế biến sâu để nâng giá trị gia tăng khi xuất khẩu, việc nghiên cứu chế tạo lò plasma chân không nấu luyện titan từ titan xốp có kết quả có thể mở ra hướng đi cho ngành khai thác khoáng sản titan Việt Nam.
Kết quả nghiên cứu thu được cụ thể là:
- Làm chủ được kỹ thuật nguồn nhiệt plasma
- Thiết kế lò plasma chân không có công suất 20 kW, nấu đúc thỏi titan ∅ 30x120 mm
- Chế tạo tất cả các bộ phận, chi tiết, đã lắp đặt và đưa vào vận hành thiết bị nấu-đúc, kiểm tra thông số kỹ thuật đạt kết quả tốt
- Nấu-đúc được titan không hợp kim chứa 99 % Ti từ titan xốp, tạo thỏi ∅ 30x100 mm
- Chế tạo nẹp vít titan dùng trong chấn thương chỉnh hình
Lời cảm ơn
Kết quả nghiên cứu trong bài báo này được thực hiện từ nguồn kinh phí của đề tài số: T-CNVL-2013-69
Tài liệu trích dẫn
- Phạm Phố, Mạc úy, Phạm Huy Bình, Võ Thế Sơn, Titan vật liệu tương lai, NXB ĐHCN Tp. Hồ Chí Minh, 2008, pp. 35-70
- Gerd Lutjering, James C.Williams ,Titanium, Springer, 2007, pp. 27-32
- Kinght R, Smith R.W., Apelian D., Application of Plasma Are Melting Technology to Processing of Reactive Metals, International Reviews, 1991, 36(6), pp. 221-252
.jpg)
.jpg)